نامه ی احمد اقتداری به صادق رحمانی سردبیر صحبت نو
از گریش تا تجریش
***********
من کتابی در دست تحریر داشته ام با نام «کهن دیارِ یار» که دارای دو بخش اساسی است:
بخش اول: «گراش کهن، روستای پر رمز و راز برومند دیروز»
بخش دوم: «گراش نو، شهری آباد و آرام و سربلند امروز»
بخش اول که خودم با استناد به متون و کتب و روایات تاریخی و علوم و کتب دانشگاهی خواهم نوشت به طور اختصار شامل است:
«جغرافیای تاریخی، تاریخ آثار باستانی: سد تگ آو، و سد فتحعلی خانی، قلعه ی گراش ، آب انبارهای عهد قاجاری، حسینیه حاج اسدالله، (مدرسه علمیه حاج اسدالله). زبان شناسی: ریشه لغوی گراش، اعلام جغرافیایی و عوارض طبیعی : کوه ها و چاه ها، دره ها، بُن مُرُک، هَدِنال، بَرِ جافور، بُنه مات (بن عماد) تنگ لاغر، دشتوی باقر، محلات بله لئز و ناساگ، کوه سیاه، کوه سرخ و ...).
خاندان های گراشی: دهباشی ها، پلوردی ها و هشت خانواده ی عموزادگان همه نبیره های دهباشی علیرضا، فتحعلی خان بیگلربیگی گراشی، وصف فتحعلی خان در کتب، در سفرنامه های اروپایی ، حکومت و قیادت بر لارستان ، سبعه جات، بندرعباس، بندر لنگه، جزایر خلیج فارس، روابط فتحعلی خان با دربار ناصرالدین شاه قاجار ، حوادث اتفاقیه ، جنگ ها و صلح ها، فرزندان فتحعلی خان: حاج رستم خان مصنف باغستان لارستانی، محمدجعفرخان شیدای گراشی، کتب و رسالات آنها، املاک موقوفه فتحعلی خان در بلوک جویم و بنارو، و تصویر اسناد وقف نامه، اقدامات خیریه ی فتحعلی خان ، حاج اسدالله برادر فتحعلی خان. وصف حالات روحی و اطلاعات سیاسی و مذهبی فتحعلی خان از زبان یک سیاح انگلیسی. ( استاک ) از سفرنامه نیلسون. تاریخ گراش و امام قلی خان و فرزند گراشی او صفی قلی خان که به امر شاه صفی در قزوین کشته می شود، روابط فتحعلی خان با بلوک بستک و فرامرزان و سبعه و گوده و اشکنان و لامرد ، فال ، اسیر، بندرعباس ، فضل الله خان شکوه نظام، حاج رستم خان سرهنگ میر پنجه، محمدجعفر خان مقتدرالممالک ، بازماندگان خانواده های آنها.
وضع اجتماعی و فرهنگی، از روزگاران دور تا به روزگار دانیال خنجی (گراشی) تصوف مرشدیه شیخ ابواسحاق کازرونی در گراش و توجه ملوک هرموز به گراش، سفر ابن بطوطه به گراش، سفرهای گراشی ها از راه بندر خمیر ( بندر لشتغان ) به آفریقای شرقی ، گراشی ها در یمن ، ، در آفریقا در موزامبیک و تانزانیا و امثال آن.
گراش پیش از دوران ساسانی ( ایلامیان انزانی یا انشانی )، در دوران نرسی پادشاه ساسانی، ارتباط آتشکده کاریان ، موقعیت قلعه نظامی گراشی برای پاسداری از مرزهای خلیج فارس، گراش در دوران انقلاب مشروطیت ، گراش و اوز، گراش و ارد، گراش و فداغ، گراش و بنادر سواحل جزایر خلیج فارس و امثال آن و شاید ده ها مطلب دیگر که با نظم و فصل بندی اصولی در این بخش خواهد آمد. طبق روش معمول تحریر و تبویب کتاب .
اما بخش دوم: گراش نو، شهری آباد و آرام و سربلند امروز
در این بخش آنچه من به خاطر دارم تا سال 1350 هجری شمسی خواهم نوشت و بقیه را جنابعالی بنویسید که بخش دوم کتاب به نام خودتان چاپ می شود: عکس ها، آمار، مصاحبه ها، نبیره ها، روایات، دهداری گراش، شهرداری گراش، بخشداری گراش، فرمانداری گراش، آب و برق ، ارتباطات ، مدارس، دانشگاه ها، ادارات، خیابان ها، تأسیسات رفاهی، تأسیسات فرهنگی، خیرین مدرسه ساز، حسینیه ی اعظم ، مؤسسه فرهنگی آبشار اندیشه، درس خواندگان فارغ التحصیل، آمار دانشگاهی، بودجه ها، کمک های مردمی، میدان ها و مسائل و وسائل ورزشی و سینما و کتابخانه ها، موزه های در شرف تأسیس، جوانان شاعر، جوانان مخترع، جوانان پزشک و مهندس، آب و هوای متغیر، موسیقی، ادب، مساجد، معابر، ارتباطات و مخابرات و تسهیلات، امور گردشگری و توریستی و امثال آن ، روزنامه ها، چاپخانه ها، آداب و رسوم بازمانده ، حسینیه ها و تکایا، روضه خوانی و تعزیه در گراش.
خوب است از مؤسسات فرهنگی جدید مانند آبشار اندیشه، سرای هنر ، آقای رسولی نژاد و آقای جهانبانی و آقای وقارفرد و آقای نوروزی اشتراک مساعی در تهیه مطالب و در قبول سهمی از هزینه چاپ بخواهید .
این یادداشت ها را قلم انداز نوشتم. البته بسیاری مطالب دیگر هم هست که هم در بخش اول و هم در بخش دوم باید ذکر شوند. مثلاً این که دانیال گریشی ( گراشی) بود و پیرو طریقت شیخ مرشد شیخ ابواسحاق کازرونی عارف بسیار مشهور بوده از آقای عمادالدین شیخ الحکمایی ، دوست خودتان کمک بگیرید که مقاله ای در خور مختصر در باب احوال و افکار شیخ مرشد بنویسید و به نام خودش چاپ کنید (در بخش دوم یا اول) و از کتاب فردوس المرشدیه فی احوال الصمدیه محمو د بن عثمان استفاده کنید. در باب فرزند گراشی امام قلی خان که در قزوین به اتفاق پدرش سر بریده شد. احوال امام قلی خان اخراج کننده پرتغالیان از خلیج فارس و جزیره هرموز و شرق آفریقا، احوال و اقدامات او در زمان شاه عباس بزرگ باید نوشته شود (در بخش اول) در باب ملوک هرموز و عنایت به اقطاب کازرونیه (شیخ مرشد، دانیال گریشی) باید مطالب به تفصیل نوشته شود. ارتباط کریم خان زند و صادق خان استظهارالدوله برادرش با گراش، ارتباط محمدشاه قاجار و کوتوال قلعه گراشی، فوج گلپایگان در گراش ، مهاجرت گراشی ها به شرق آفریقا، نصیرخان لاری و ارتباطش با گراش و کوتوالی قلعه گراش ، سد ساسانی ( تگِ آو ) سد فتحعلی خان و منابع آبرسانی دوره ساسانی در گراش ، یک باغ و یک روستای آبادان در دوره ی ساسانی (دوره پادشاهی پسرش ) با دوازده هزار درخت نخل در گراش، اصطلاحات نجومی و آسمان نگری و اخترشماری در زبان چوپان ها و سالخوردگان گراش، موسیقی فولکلوریک آوای چوپانی ( الاهی زمزمه ) در نزد سالخوردگان چوپان های گراشی، آیین های جشن های سده، بهمنجنبه، نوروز، و اعیاد اسلامی در گراش از قدیم تا به امروز.
چگونگی اختلاف لهجه ی گراشی با لهجه ی لاری علت جامعه شناسی آن ، رقابت فکری و اجتماعی لاری و گراشی، حوادث نظامی و سیاسی ناشی از این رقابت و پی آمدها و نتایج آن، شیعه گری در گراش، درویشی و صوفیان در گراش، گراشی های موفق امروز در کویت، در قطر، در بحرین ، در دوبی و ابوظبی ، نوع معاملات و فعالیت آنها، شهرت آنها، احفاد و اولاد آنها، گراشی های لشتغان (بندری در جنوب بندر خمیر) حکایات و روایات آنها از اجداد گراشی خود. لطایف و ظرایف بازمانده از پیشینیان گراش، اجاق، تنور، لباس ، دیگ و دیگ بر و بخصوص وسایل شبیه خوانی ایام تعزیه، (علم و کتل و شمشیر و اسب ذوالجناح و وسایل دیگر تعزیه خوانی، تکیه قهرمان خان در روضه ی عاشورا، اجتماع و اعتقاد مردم ، حلیم پزی شب عاشورا ، نذر و نیازها، داستان های بازمانده از ساختن برکه کل ، حسینیه حاج اسدالله (حاج سدالله) در زبان مردم، امیرطپل، بقعه ی شیخ عبدالله، رونویسی کتیبه های بقیعه ی شیخ عبدالله (محجر چوبی آن).
تصویرهای مرحوم علی محمد خان، زادان خان ، قهرمان خان، الله قلی خان، مرحوم محمدجعفر خان مقتدرالممالک(شیدا)، مرحوم محمدعلی خان مقتدری فرزند مرحوم محمدجعفر خان که همه ی آنها حکام گراشی بوده اند، تصویر مرحوم فتح الله خان، رهسپار دهدار اسبق گراش، تصویر مرحوم آصف قلی خان بذرافشان، دهدار اسبق گراش، تصویر مرحوم دارا بدر شاعر لارستانی، تصویر گویا مرحوم (محمود) اوزی که بعد از دارا بدر یا قبل از او به دهداری گراش منصوب می شود و علت آن. بیشتر این تصویر ها را در خانه ی آقای حاج حسین خان اقتداری دیده ام. از فرزندان آنها از جمله حیدرقلی خان بذرافشان، خانواده ی بدر در لار و شیراز و خانواده محمودی در اوز می توانید تهیه کنید. تصویر مرحوم زادان خان گراشی، قیام او علیه رضا شاه، به توپ بستن قلعه ی گراش، با توپ و هواپیما، اصلان خان برادر زادان خان، دستگیری او در قلعه گراش و اعدامش در میدان شهر لار. حبس خانگی زادان خان در تهران، مسموم شدن او و قبرش در ابن بابویه تهران، ازدواجش در تهران، فرزندانش در تهران و شیراز و لار و گراش. علت این طغیان و نتیجه آن، نظر رضاشاه به او، نظارت بر احوال شخصی او از طرف رضا شاه ( از کتاب کاروان عمر بگیرید ). اقدامات فتحعلی خان بیگلربیگی در بلوکات سنی نشین لارستان و بنادر برای تکریم و تجلیل از بزرگان سنی مذهب آن نواحی ، کتیبه های بازمانده از او در کل و پس بند ،عمادده و اشکنان و خلیج فارس و بستک و گوده. روابط فتحعلی خان بیگلربیگی با خوانین بیدشهر و جویم و بنارو ، ماه فرخان در بلوک جویم نامی از دوران ساسانی. ملک فتحعلی خان، حاج علی قلی خان، پدر حسنعلی خان پسر فتحعلی خان، اولین انجمن ولایتی اسلامی مشروطه خواهان به ریاست فضل الله خان شکوه نظام در لار.
عکسی از سنگ قبر خرد شده ی مرحوم فتحعلی خان که اخیراً به وسیله حاج حسین خان اقتداری از لار به گراش آورده شد و درمسجد آل دهباشی (مسجد خوانین) نصب کرده است و عکس لوح قبر پسرش محمدخان که هر دو نفیس و مرمرین و با خط نستعلیق خوب نوشته شده است (شکسته و نیمه کاره است) و مطالب دیگر . نمی دانم چقدر حوصله و همت دارید. به هر حال آرزوی موفقیت برای این خدمت فرهنگی و ملی به گراش و ایران برای شما دارم .
تهران اول آبان ماه / 1386
ارادتمند احمد اقتداری