آرشیو  روزنامه ی صحبت نو گراش

 محمد خواجه پور :بررسی دیدگاه‌های مختلف درباره فرآیند بحران اقتصادی گراش/ از آغاز بهمن اقتصادی در گراش تا اکنون که به انتهای فصل اول واقعه رسیده‌ایم، حلقه گمشده، آشنایی با نحوه فعالیت شرکت اصلی دخیل در بحران بوده است. حتی کسانی که در درون این شرکت نیز فعالیت داشته‌اند نمی‌توانند به خوبی تشریح کنند که چگونه این حجم از نقدینگی در طی مدت کوتاهی جذب شده است. شاید یک متخصص جامعه‌شناسی اقتصادی بتواند درک مناسبی از نحوه چرخش سرمایه در این پروسه ارائه کند. در خالی بودن جای کارشناسان، به عنوان یک خبرنگار تئوری‌های مختلف مطرح شده را مرور می‌کنیم و به بررسی سه تئوری اصلی در این باره می‌پردازیم.

1. آیا این یک بازاریابی شبکه‌ای بود؟

هر چند اصطلاح بازاریابی شبکه‌ای یا «نتورک مارکتینگ» یک اصطلاح قشنگ است، اما بحران اقتصادی گراش حاصل نتورک مارکتینگ نیست. این شیوه اقتصادی دارای مشخصه‌های خاص و تعریف شده‌ای است که از جمله آن معین بودن زیرشاخه‌ها و تقسیم سود بر اساس تعداد افراد جذب شده است. شرکت فعال در گراش از برخی ترفندهای بازاریابی شبکه‌ای استفاده کرده است، اما ساختار آن بر اساس چیزی به نام اعتمادسازی و عملیات اجتماعی-روانی بنا شده است نه بازاریابی شبکه‌ای.

در ساختار شرکت ب.س.م مهم نبود که شما چند نفر زیر شاخه دارید یا پولی را که سرمایه‌گذاری می‌کنید از کجا آورده‌اید. حتی این شرکت دخالتی در تعیین درصد سودی که از سوی سرشاخه‌ها به سرمایه‌گذاران خرد داده می‌شد نداشت.

عملکرد ظاهری شرکت معمولاً به این شکل بود که افراد سرمایه‌گذار در آن باید در قراردادهایی شرکت می‌کردند. معمولاً مبلغ این قراردادهای در حدود 200 میلیون تومان از عهده افراد خارج بود. از سوی دیگر افراد زیادی با سرمایه‌های به نسبت اندک چند میلیونی آمادگی ذهنی یافته بودند وارد معامله شوند. برای رسیدن به سودهای رویایی، ‌آن‌ها مجبور بودند این مبالغ را در اختیار افراد دیگری قرار دهند تا با رسیدن مبالغ به حد نصاب، امکان اخذ قرارداد فراهم گردد. در برخی موارد خود افراد زیرشاخه تمایل بسیار بیشتری برای پرداخت پول داشته‌اند و پول‌ها را به اصطلاح خودشان دودستی در اختیار جمع‌آوری‌کنندگان سرمایه‌ها که بعد به «جاروبرقی» معروف شدند، قرار داده‌اند. در هنگام دریافت سود، سرشاخه‌ها افراد خوشبختی بودند که وظیفه تجمیع سرمایه‌ها را بر عهده داشتند؛ اما بعد از وقوع بحران، سرشاخه‌ها به دلیل ریسک خود متحمل حجم اصلی بدهکاری‌ها شده‌اند. بدهی‌هایی که با توجه به شیوه عملکرد شرکت ممکن بود بر سر هر کسی که کمی بی‌احتیاطی و طمع اقتصادی داشت آوار شود.

برخلاف نتورک مارکتینگ در اینجا این شرکت نیست که نحوه تعامل میان شاخه‌ها را مشخص می‌کند؛ بلکه شرکت فقط پول و میزان آن را می‌شناخت. به همین دلیل رشد فعالیت شرکت نمایی یا حسابی نیست. بلکه دارای یک رشد نامتقارن است. این رشد نامتقارن باعث شد که هیچ کس از ابعاد فعالیت شرکت مطلع نباشد. حتی اگر خود کارگزار فراری شرکت نیز دستگیر شود، او بخش عمده‌ای از مالباختگان را نمی‌شناسد و با آن‌ها ارتباط مستقیم مالی نداشته است. در حالی که در بازاریابی شبکه‌ای بخش مهمی از سرمایه شرکت، سرمایه انسانی و اطلاعاتی آن، شامل شناخت زیرشاخه‌ها و ساماندهی آنان است.

2. این‌ها از ابتدا کلاهبردار بودند.

اما بحران گراش از نظر اقتصادی چیست؟ در این باره دو نظر دیگر وجود که تنها سرمداران شرکت می‌توانند به آن دقیق پاسخ دهند. در دیدگاه اول این ایده وجود دارد که آغاز فعالیت شرکت از ابتدا به قصد و نیت کلاهبرداری بوده است و انتصاب به اشخاص حقیقی، حقوقی و سیاسی تنها یک بازی برای نشان دادن قدرت و وجه شرکت بود. در این دیدگاه از همان ابتدا اعضای شرکت با یک برنامه‌ریزی دقیق تنها به دریافت پول و انتقال این پول به افراد دیگر در قالب سود می‌پرداختند و هیچ گونه فعالیت اقتصادی وجود نداشته است یا در اصطلاح تنها بخشی از پول‌ها دست به دست می‌شده است. حتی برخی از افراد معتقدند که در انتهای زمان فعالیت شرکت، گروهی در گراش نیز از موضوع کلاهبرداری بو برده‌اند، اما به دلیل منافع شخصی از افشای آن خوددداری کرده‌اند و تنها دست خود را بیرون کشیده‌اند. پذیرش این تئوری باعث می‌شود تمام بار جرم بر دوش دکتر نون بیافتد و نقش دیگران کم‌رنگ شود. اما با توجه به برخی نشانه‌ها، احتمال این که ورود این گروه به گراش از ابتدا به قصد این چنین حجمی از کلاهبرداری باشد بسیار بعید است.

3. با این پول مفت هرکسی کلاهبردار می‌شود.

در دیدگاه بعد که واقع‌گرایانه‌تر به نظر می‌رسد، آغاز فعالیت شرکت و سودهای آن در ابتدای کار بر اساس استفاده از برخی ضعف‌های ساختار اقتصادی و یا رانت‌خواری بوده است. در این مرحله برخی فعالیت‌های اقتصادی انجام می‌شده است، اما چگونگی این‌ فعالیت‌ها برای جلوگیری از به خطر افتادن سرمایه مخفی نگه داشته می‌شد.

به دلیل بالاتر بودن سود از سود متعارف بازار در حدود 50 در برابر 20، تمایل به این نوع سرمایه‌گذاری افزایش یافت. برخی از اعضای شرکت در این مرحله تصمیم می‌گیرند که با توجه به اعتماد مردم با افزایش غیر متعارف سود حتی تا حد 600 درصد پول‌های موجود را جمع‌آوری کنند. این که تا چه مرحله فعالیت اقتصادی انجام شده است؟ در کجا نیت تغییر کرده است؟ و این که چه کسی در نیت این کار شراکت داشته؟ را تنها دکتر نون می‌تواند افشا کند یا این که قانون در طی یک تحقیق طولانی مدت در این مورد به نتیجه برسد.

۴.یک روش ساده ، یک سرمایه بر باد رفته

دو اصل ساده وجود دارد. اول: مردم تنها پول‌شان را به کسی می‌دهند که به او اعتماد دارند. دوم: هر چه سود بیشتر، خطر بیشتر اما چگونه این دو مورد به ظاهر متضاد در این قضیه کنار هم قرار گرفت؟ حضور در فعالیت‌های با سود بالا بی‌تردید همراه با ریسک بالاتر نیز است. همه سرمایه‌گذاران باید در زمان پرداخت پول، در محاسبات خود این ریسک بالا را برآورد می‌کردند. اما شرکت توانسته بود با جلب اعتماد مردم این ریسک بالا را کم جلوه دهد. بیشتر سرمایه‌گذاران به نحوه فعالیت‌ها مشکوک بودند اما وسوسه سودهای ساده در کنار اعتمادسازی موفق شرکت، آنان را مجاب به سپردن نقدینگی خود کرد. وقتی فلانی پولش را گذاشته است چرا من سود نکنم؟ به همین سادگی. در طی یک فرآیند دو ساله به جای این که شرکت مستقیم به جمع‌آوری سرمایه بپردازد، خود افراد مشتاق‌تر به پرداخت سرمایه‌های خود بودند. این کار با یک اعتمادسازی طولانی و نفوذ در ارکان اجتماعی اتفاق افتاد. نحوه اعتمادسازی محتاج مقاله مفصل دیگری است. اما اولین اثر این بحران کاهش شدید اعتماد در بازار گراش است. اعتماد که نه تنها سرمایه‌ای اقتصادی بلکه سرمایه‌ای اجتماعی است.